Οι γυναίκες του 1821, μέσα από τα κλέφτικα τραγούδια

         Μπουμπουλίνα

Η αυτοθυσία της μάνας, Θ. Βρυζάκης

               Μαντώ Μαυρογένους

​Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου, Ντελακρουά

Στην ερώτηση αν και με ποιον τρόπο συνέβαλαν οι γυναίκες στην Επανάσταση του 1821, πρέπει πρώτα να αναλογιστούμε ποια ήταν η θέση της γυναίκας στην  Ελλάδα κατά την Τουρκοκρατία.
Στην Ευρώπη, ήδη διαδίδονται οι ιδέες του Διαφωτισμού και με τη Γαλλική Επανάσταση το 1789, γίνονται βήματα προς την ατομική ελευθερία και  αυτοδιάθεση.
Στην Ελλάδα όμως;
Στην Τουρκοκρατία η Ελλάδα έχασε κάθε σύνδεση με τον Δυτικοευρωπαϊκό πολιτισμό, που στηρίζεται στις αρχές της Δημοκρατίας της Αρχαίας Ελλάδας.
Ο αναλφαβητισμός χαρακτηρίζει το σύνολο του πληθυσμού εκτός ελαχίστων περιπτώσεων, των πιο προνομιούχων.
Οι γυναίκες όμως, ακόμα και των πλουσιότερων οικογενειών, δεν μαθαίνουν και πολύ περισσότερα γράμματα και η θέση τους είναι ασύγκριτα κατώτερη από των αντρών.
Η έννοια της αυτοδιάθεσης δεν έχει θέση στις υπόδουλες γυναίκες που ακόμα και το όνομά τους αντικαθίσταται από εκείνο των αντρών ή πατεράδων τους.
Ακόμα κι αν επέδειξαν γενναιότητα ανώτερη κι από αυτή των αντρών, η ιστορία θα τις καταχωρήσει ως Λάμπραινα, Τζαβέλαινα, κλπ.
Ξέρουμε τη Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα και τη Μαντώ Μαυρογένους, αλλά πόσοι γνωρίζουμε τα παρακάτω ονόματα; 
Δόμνα Βισβίζη, Χάιδω Σέχου, Ασήμω Λιδωρίκη (Γκούραινα), Μαριγώ Ζαραφοπούλα, Μόσχω Τζαβέλα, Λένω Μπότσαρη, Αλεφάντω Ζανά, Δέσπω Μπότση, Βασιλική Τζαβέλα.
Κι αυτά στην καλύτερη περίπτωση.
Γιατί έχουμε συνηθίσει στην ιδέα ότι αμέτρητες ηρωίδες έπεσαν ανώνυμα "Υπέρ Πίστεως και Πατρίδος"
στις επίσημες σελίδες της Ιστορίας. 
Οι ιστορικοί αναμφίβολα αδίκησαν με την πέννα τους τη κολοσσιαία συμβολή τους στην Επανάσταση.
Ευτυχώς που στην κοινή συνείδηση μετράνε και άλλα πράγματα.
Πρωτίστως, ο λαϊκός πολιτισμός που μεταφέρεται προφορικά από γενιά σε γενιά, αλλά και η τέχνη γενικότερα.
Το τραγούδι, και στη συγκεκριμένη περίπτωση το κλέφτικο ιστορικό τραγούδι, αποτελεί τη σημαντικότερη παρακαταθήκη.
Μέσα από αυτό θα δούμε τη λαχτάρα του κοριτσιού που μεταμφιέζεται σε αγόρι για να πάει να πολεμήσει (μια που ούτε κι αυτό επιτρεπόταν στις γυναίκες).
Θα δούμε το ήθος και τη διαμόρφωση της συλλογικής συνείδησης, πώς να υπηρετήσουμε το "εμείς" αντί για το "εγώ".
Μόνο έτσι μια μάνα θα έβρισκε κουράγιο να βάλει τον πόνο του χαμού του παιδιού της κάτω από την τιμή των όπλων και του κοινού καλού.
Μόνο έτσι θα έπεφτε αγκαλιά με το παιδί της στον γκρεμό, στερώντας του τον λόγο για τον οποίο το έφερε στον κόσμο.

Του Κίτσου η μάνα
Κλέφτικο Ρούμελης

Απ΄τα πιο σπαρακτικά κλέφτικα μοιρολόγια.
Περιγράφει τον ανείπωτο πόνο της μάνας που ενώ χάνει το γιό της στον πόλεμο, ρωτάει για τα άρματα του μήπως και ατιμάστηκε.
Ακούστε το από ερμηνευμένο υπέροχα από την "μάνα" του δημοτικού τραγουδιού Δόμνα Σαμίου.


Μωρέ, του Kίτσου η μά μωρέ η μάνα κάθουνταν στην άκρη στο ποτάμι, με το ποτά μωρέ ποτάμι μάλωνε. Με το ποτάμι μάλωνε και το πετροβολούσε. "Ποτάμι για λιγόστεψε, ποτάμι στρίψε πίσω για να περάσω αντίπερα, πέρα στα κλεφτοχώρια πο ’χουν οι κλέφτες σύναξη κι ούλ’ οι καπεταναίοι.
Tον Kίτσο τόνε πιάσανε και παν να τον κρεμάσουν, χίλιοι τον παν από μπροστά και δυο χιλιάδες πίσω κι ολοξοπίσω πήγαινε η μαύρη του μανούλα. Μοιρολογούσε κι έλεγε, μοιρολογά και λέει, "Kίτσο, πού είναι τ’ άρματα, τα έρημα τσαπράζια*;" Mάνα λωλή, μάνα τρελή, μάνα ξεμυαλισμένη δεν κλαις τα μαύρα νιάτα μου και την παλικαριά μου, μόν’ κλαις τα ’ρημα τ’ άρματα, τα έρημα τσαπράζια...


τσαπράζια=ασημένια φλουριά σε αλυσίδες που τα φορούσαν σταυρωτά πάνω από τα γιλέκα άντρες και γυναίκες την εποχή της Επανάστασης.
Ήταν σύμβολο λεβεντιάς, ηρωισμού αλλά και πλούτου